ΤΑ ΡΟΔΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ - Πασχαλία Τραυλού

ΤΑ ΡΟΔΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ
Πασχαλία Τραυλού
(Εκδόσεις Ψυχογιός 2011)

Xθές βράδυ στον Ιανό ήταν μια ξεχωριστή βραδιά. Μια βραδιά με ρόδα, ρόδα της σιωπής. Μια βραδιά αφιερωμένη στο τελευταίο βιβλίο της Πασχαλίας Τραυλού ΤΑ ΡΟΔΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ που είχα την τιμή να παρουσιάσω μαζί με τον βραβευμένο καθηγητή και συγγραφέα κ. Δημ. Μπουραντά. Οι γνωστοί και αγαπημένοι ηθοποιοί Ζαχαρούλα Οικονόμου και Αυγουστίνος Ρεμούνδος ζωντάνεψαν αποσπάσματα από το βιβλίο ενώ το ακροατήριο είχε τη χαρά να παρακολουθήσει δύο μικρά βίντεο για το βιβλίο. Το ένα ήταν της συγγραφέως Τέσσης Μπάιλα, που εκτός από το ταλέντο στη συγγραφή είναι και βραβευμένη φωτογράφος. Δικές της είναι και οι φωτογραφίες που βλέπετε. Δε θα πω πιο πολλά, θα αφήσω την Πασχαλία να σας μιλήσει για τη χθεσινή βραδιά που ήταν γεμάτη αγάπη και συγκίνηση. Εγώ, πιστή στη συνήθειά μου, θα σας δώσω μια γεύση των όσων είπα χθές.

ΤΑ ΡΟΔΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ είναι ένα βιβλίο που στηρίζεται πάνω σε δύο άξονες, δύο υποθέσεις. Η πρώτη που δεν είναι φανερή, αλλά κατά ομολογία της ίδιας της συγγραφέως υπήρξε το έναυσμα που πυροδότησε την έμπνευση της, είναι μια υπόθεση που έχουν κάνει πάρα πολλοί και θα εξακολουθήσουν να κάνουν στο πέρασμα των χρόνων:
Ποια θα ήταν η πορεία της ιστορίας, της μεγάλης Ιστορίας, αλλά και της ιστορίας των ηρώων του βιβλίου, ΑΝ ο νεαρός Αδόλφος Χίτλερ είχε γίνει δεκτός στην Ακαδημία των Καλών Τεχνών της Βιέννης όταν θέλησε να σπουδάσει ζωγραφική και ΑΝ δεν είχε απορριφθεί δύο φορές;
Φανταστείτε έναν Αδόλφο Χίτλερ διάσημο ζωγράφο, να ασχολείται μόνο με την τέχνη..χωρίς ΕςΕς, χωρίς στρατόπεδα συγκεντρώσεως, χωρίς κρεματόρια, χωρίς εξοπλισμούς και μάχες, χωρίς τη σκιά του θανάτου να απλώνεται πάνω στον κόσμο.. Θα μπορούσε να είναι έτσι; Αμφιβάλλω. Ακόμη και αν είχε γίνει δεκτός ως ζωγράφος ο Χίτλερ, η πορεία της Ιστορίας δεν πιστεύω πως θα είχε αλλάξει. Το γεγονός ότι δεν έγινε δεκτός στην Ακαδημία δεν ήταν αυτό και μόνο, το αποφασιστικό γεγονός, η συνθήκη, η conditio sine qua non, όπως λέμε στη Νομική, που από μόνη της του θα ήταν ικανή να ανατρέψει τη πορεία της Ιστορίας. Υπήρξαν πολλοί παράγοντες, πολλά τα γεγονότα που επηρέασαν τη διαμόρφωση του χαρακτήρα του, πολλές οι συγκυρίες που του επέτρεψαν να αναδειχθεί αρχηγός κόμματος και στη συνέχεια Καγκελάριος για να καταλήξει στο αιμοδιψές τέρας που γνώρισε η ανθρωπότητα. Κανείς δε μπορεί να μας εγγυηθεί πως στον Χίτλερ θα αρκούσε να είναι μόνο ζωγράφος. Πάντως η υπόθεση αυτή, είναι γοητευτική και ομολογώ πως καταλαβαίνω καλά γιατί πυροδότησε τη φαντασία της Πασχαλίας Τραυλού και την οδήγησε να μας δώσει ένα μυθιστόρημα στηριγμένο πάνω σε μια άλλη υπόθεση, σε ένα διαφορετικό «ΑΝ»

Τι θα είχε συμβεί ΑΝ η ΄Αννα δεν είχε διαπράξει ένα λάθος, ΑΝ δεν είχε κρατήσει ένα μυστικό; Και η συγγραφέας απαντά αινιγματικά παίζοντας με τις λέξεις: Λάθος, Λάθρα, Όλεθρος και χτίζοντας με μαεστρία το μύθο της, μας μεταφέρει στο χώρο και στο χρόνο, πλάθει χαρακτήρες, δημιουργεί ανατροπές μας γοητεύει και μας κρατά το ενδιαφέρον μέχρι την τελευταία σελίδα.
Θα σας πω δύο λόγια μόνο για την υπόθεση για να ανοίξω την όρεξή σας για την απόλαυση που σας περιμένει. Γιατί ό,τι και να λέμε εμείς οι παρουσιαστές τελικά ένα βιβλίο είναι μια προσωπική υπόθεση μεταξύ του αναγνώστη και του συγγραφέα. Εμείς επισημαίνουμε απλώς κάποια σημεία, εσείς μιλάτε μαζί του.
Το βιβλίο λοιπόν, κινείται πάνω σε δύο άξονες χρονικούς και δύο τουλάχιστον, τοπικούς. Στη δεκαετία του ΄70, και στη δεκαετία του ΄40. Στη διαιρημένη μεταπολεμική Γερμανία και στη Γερμανία του Γ΄ Ράιχ. Στην Ελλάδα της Κατοχής και του Εμφυλίου και την Ελλάδα του σήμερα.
Στο μεταπολεμικό Βερολίνο του 70 ένας καταξιωμένος γλύπτης, ο Κάρλ Λούντιβιχ, βασανίζεται από τύψεις και ερωτηματικά. Έχει χάσει τους γονείς του στο βομβαρδισμό του Βερολίνου και η αδελφή του υπήρξε θύμα βιασμού του Κόκκινου στρατού. Μοναδική συντροφιά του η οικονόμος Φρίντα που τον φροντίζει με αφοσίωση και αυταπάρνηση και το άγαλμα μιας γυναίκας. Το άγαλμα, που ο καλλιτέχνης έχει ονομάσει «Τα μάτια της μνήμης» συντροφεύει τον καλλιτέχνη στις μοναχικές νύχτες στο εργαστήριο του. Μιλάει μαζί του, το αγγίζει, κοιμάται στο πάτωμα πλάι του.. Ποιά είναι η γυναίκα που αναπαριστά το άγαλμα; Τι βλέπουν τα μάτια της που μοιάζουν με θάνατο και που ο γλύπτης έχει αφήσει ατελή; Τεχνοκρίτες και κοινό θαυμάζουν το έργο, αλλά και αισθάνονται δέος στη σιωπή του. Ο γλύπτης αρνείται να δώσει εξηγήσεις για το τι ήθελε να πει και ενώ ο ψυχισμός του παραπαίει ανάμεσα στη λογική και την παράνοια, μια απρόσμενη είδηση χειροτερεύει την κατάστασή του. Στην προσπάθειά τους να τον βοηθήσουν να βγει από τα σκοτάδια του νου και της ψυχής η οικονόμος και ένας γιατρός παραβιάζουν το απόρρητο του ημερολογίου του. Καταχωνιασμένα μυστικά που έχουν να κάνουν με την προηγούμενη ταυτότητα του γλύπτη ως αξιωματικού της Βερμάχτ, η θητεία του στο Άουσβιτς και στην Ελλάδα, η σχέση του με το διαβόητο Μέρτεν, έρχονται στο φως όπως και η ταυτότητα της γυναίκας του αγάλματος. Το ημερολόγιο αποκαλύπτει το δράμα της ευαίσθητης καλλιτεχνικής ψυχής όταν οι συνθήκες της επιβάλλουν να ενεργεί αντίθετα με τα αισθήματά της. Ο πόλεμος και η θητεία στο Άουσβιτς έχουν νεκρώσει την ψυχή και τις αισθήσεις του καλλιτέχνη που ζωντανεύουν μόνο όταν γνωρίζει τη γυναίκα του αγάλματος. Ο γιατρός καταλαβαίνει πως η γυναίκα αυτή είναι η μόνη ελπίδα να σωθεί ο καλλιτέχνης από το σκοτάδι που απειλεί να τον καταπιεί οριστικά, γι αυτό και της γράφει ζητώντας της να έρθει να τον δει.
Την ίδια εποχή στη Θεσσαλονίκη στην Εύα, μια νέα δικηγόρο χωρίς πελατεία και πείρα, ανατίθεται η υπεράσπιση ενός νεαρού δολοφόνου του Σπύρου, που έχει ήδη ομολογήσει ότι δολοφόνησε τον πατέρα του Λουκά. Τόσο τα κίνητρα όσο και το όργανο του φόνου είναι άγνωστα. Ο νεαρός δολοφόνος μοιάζει να έχει αποδεχτεί τη μοίρα του και αρνείται να συνεργαστεί με τη δικηγόρο. Η Εύα όμως δεν παραιτείται, έμαθε πολύ νωρίς να βασίζεται μόνο στις δικές της δυνάμεις και να μη παραδίδει τα όπλα. Πηγαίνει στο χωριό της Χαλκιδικής, δίπλα στα μεταλλεία χρυσού, εκεί που ζούσε ο Σπύρος με τους γονείς του και από κάποιο γείτονα και φίλο μαθαίνει μερικά από τα κρυμμένα μυστικά της οικογένειας που έχουν να κάνουν με την επί έτη βάναυση κακοποίηση της μητέρας του δολοφόνου από το δολοφονημένο άντρα της... Εκείνο όμως που κάνει την περίπτωση αυτή να ξεχωρίζει από άλλες ανάλογες περιπτώσεις οικογενειακής βίας είναι όχι μόνο η παθητική στάση του θύματος απέναντι στο δράστη, αλλά και το γεγονός ότι η γυναίκα ενώ θα μπορούσε να εγκαταλείψει τον άντρα της δεν το κάνει αλλά απεναντίας δικαιολογεί τη βίαιη συμπεριφορά του.
Ποιο λόγο όμως είχε ο δολοφονημένος να κακοποιεί τη γυναίκα του και στη συνέχεια να βασανίζεται από τύψεις; Ποιο λόγο είχε το θύμα να καλύπτει το θύτη, να τον δικαιολογεί και να μην τον εγκαταλείπει; Είναι μια κοινή ιστορία του συνδρόμου της Στοκχόλμης, όπως αποκαλούν οι ψυχολόγοι την εξάρτηση του κακοποιημένου ατόμου από το βασανιστή του; Είναι κάτι βαθύτερο; Το κλειδί βρίσκεται σε ένα δέμα με γράμματα και άλλα έγγραφα που η μητέρα του δολοφόνου, η΄Αννα, παραδίδει στα χέρια της δικηγόρου για να τη βοηθήσει να σώσει το παιδί της. Τα γράμματα είναι αποκαλυπτικά, το παράδοξο όμως είναι ότι κάποια αυτά, δεν έχουν ποτέ σταλεί στον παραλήπτη τους. Η δικηγόρος μέσα από τα γράμματα και απ΄ όσα της διηγείται η μητέρα του δολοφόνου, ξετυλίγει λίγο λίγο το μίτο της ιστορίας. Μιας ιστορίας αταίριαστης αγάπης πέρα από τις επιταγές των νόμων και της ηθικής, αλλά και μια ιστορία προδοσίας. στην ταραγμένη εποχή της Γερμανικής Κατοχής στην Ελλάδα. Την εποχή των διωγμών των Εβραίων. Μας αποκαλύπτεται η ταυτότητα της ΄Αννας και το δράμα του Εβραίου πατέρα της και η εξόντωσή του από το διαβόητο Μέρτεν. Μαθαίνουμε για την απελπισία της όταν έχασε τον πατέρα της και την απογοήτευσή της από τη συμπεριφορά του αρραβωνιαστικού της που ήταν στα βουνά αντάρτης και κάτω από το μανδύα των ιδανικών κάλυπτε δικές του φιλοδοξίες αδιαφορώντας για τα αισθήματα της. Γνωρίζουμε το βάθος των αισθημάτων του Γερμανού, που δεν είναι άλλος από τον Κάρλ, το διαταραγμένο ψυχικά γλύπτη του Βερολίνου.. Οι συγκυρίες έφεραν τους δύο νέους κοντά σε μια δύσκολη στιγμή στη ζωή τους. Μακριά από τον ήλιο και το φως ένας έρωτας γεννιέται και ζει στη σιωπή Κάτω από τη μπότα του Κατακτητή , κάτω από το άπληστο βλέμμα του Μέρτεν, του απηνή διώκτη των Εβραίων, του εγκληματία πολέμου που δε λογοδότησε ποτέ για τα εγκλήματά του. Ένας έρωτας που είναι προορισμένος να τελειώσει με τρόπο τραγικό. Δύο τριαντάφυλλα, το ένα φτιαγμένο από τα χέρια του γλύπτη, και ένας σουγιάς που με αυτόν σκάλισε το τριαντάφυλλο, που όμως θα παίξει άλλο τραγικό ρόλο στο μέλλον, είναι το χαίρε του Γερμανού στην αγαπημένη του. Ένα χαίρε που το πιστεύει προσωρινό, η μοίρα όμως άλλα ορίζει.
Η δικηγόρος προσπαθεί πάνω στα ψήγματα της αλήθειας που της αποκαλύπτονται να στηρίξει την υπεράσπιση του Σπύρου. Ψάχνει, χάνεται, λοξοδρομεί, διστάζει δεν ξέρει αν έχει το δικαίωμα να αποκαλύψει την αλήθεια σε αυτούς που πρέπει να την ξέρουν μα την αγνοούν Διλήμματα ηθικά τη βασανίζουν. Θέλει να απαλλαγεί ο δολοφόνος, πως όμως; Αρκούν όσα έμαθε για να τον αθωώσουν; ΄Η πρέπει να πει ψέματα; Ποιο δρόμο θα ακολουθήσει; Οι ανατροπές ως την τελική τη μεγάλη κρατούν το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο. Θα σωθεί ο Σπύρος; Θα σωθεί ο Κάρλ; Η ΄Αννα, τι θα κάνει η ΄Αννα..και τι ρόλο θα παίξουν τα δευτερεύοντα πρόσωπα της ιστορίας, ο γείτονας και η οικονόμος;
Όπως καταλαβαίνετε δεν έχω σκοπό να σας διηγηθώ το βιβλίο, ούτε και θα μπορούσα να το κάνω..
Ο μύθος μπορεί να φαίνεται απλός, ένα έγκλημα, ένας θύτης, ένα θύμα, μια παλιά ιστορία έρωτα και προδοσίας .. τίποτε όμως δεν είναι απλό, τίποτε δεν είναι όπως φαίνεται. Η ίδια η συγγραφέας κάνοντας μια αριστουργηματική ανάλυση των χαρακτήρων, μέσα από την αγόρευση της δικηγόρου, μας, δίνει τα κλειδιά που θα μας οδηγήσουν να ξεκλειδώσουμε μια προς μια τις πόρτες της ψυχής των ανθρώπων, να ακούσουμε τις σιωπές τους, να καταλάβουμε το γιατί και το πώς και εν τέλει…να δικαιολογήσουμε… ΄Η μήπως όχι;
Όπως ο γλύπτης Κάρλ Λούντβιχ παίρνει στα χέρια του τη σμίλη και αφαιρώντας διαδοχικά στρώματα και επίπεδα ακατέργαστης ύλης δίνει ζωή στο μάρμαρο, έτσι και η Πασχαλία Τραυλού σμιλεύει την ιστορία της. Ο γλύπτης μπορεί και βλέπει μέσα από τον ακατέργαστο όγκο του μαρμάρου, το έργο που θα δημιουργήσει. Το όραμα του τελειωμένου έργου οδηγεί το χέρι του, η σμίλη δουλεύει ασταμάτητα, στρώμα πάνω από άλλο στρώμα υποχωρούν μέχρι να αποκαλυφθεί το έργο. Αφαιρώντας διαδοχικά τα στρώματα του μύθου, φέρνοντας στην επιφάνεια καλά κρυμμένα μυστικά, ανθρώπινα πάθη και λάθη, σμιλεύει και η Πασχαλία Τραυλού το μυθιστόρημα της. Κάθε φορά διαφορετικό από τα προηγούμενα, αλλά πάντα πάνω στον ίδιο άξονα, της περιπέτειας της ανθρώπινης ψυχής στο βάθος των χρόνων.

Στήνοντας το μύθο της μέσα σε ένα δεδομένο ιστορικό πλαίσιο η συγγραφέας θέλησε να περάσει βαθειά και πανανθρώπινα μηνύματα.
Ο ευαίσθητος άνδρας που αναγκάζεται να σκοτώσει για να μη σκοτωθεί, που νεκρώνει με τη θέλησή του τις αισθήσεις του για να μη μεταβληθεί σε «πολεμάνθρωπο».
Η απληστία που απογυμνώνει τον άνθρωπο από κάθε στοιχείο ανθρωπιάς και αξιοπρέπειας και τον μεταμορφώνουν σε τέρας.
Οι πράξεις των Ναζί που δε μπορούν να δικαιολογηθούν και που προκαλούν αποτροπιασμό και αντίστοιχα η εκδικητικότητα του Κόκκινου Στρατού εις βάρος των αμάχων και ιδίως των γυναικών στο ερειπωμένο Βερολίνο της πτώσης.
Θίγει ακόμη κάποια θέματα ταμπού στο βιβλίο αυτό η Πασχαλία Τραυλού.
Τα παιδιά της Βέρμαχτ, παιδιά που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής από Γερμανούς και Ελληνίδες και έφεραν το στίγμα της καταγωγής τους και οι μητέρες τους την κατακραυγή της κοινωνίας.
Η οπτική γωνία από την οποία η συγγραφέας εξετάζει και αναλύει ένα προς ένα τα πρόσωπα του δράματος, γιατί μη γελιόμαστε, για δράμα με την έννοια που του έδωσε ο Αριστοτέλης πρόκειται, είναι αυτή της άλλης πλευράς, που ανατρέπει τα στερεότυπα που θέλουν το άσπρο άσπρο και το μαύρο μαύρο. Που οι κακοί βρίσκονται εδώ και οι καλοί εκεί. Θα ξαφνιαστεί ίσως ο Έλληνας αναγνώστης διαβάζοντας πως ένας Γερμανός και μάλιστα αξιωματικός της Βέρμαχτ που έχει υπηρετήσει στο Άουσβιτς, που έχει βοηθήσει να χτιστούν οι τραγικοί φούρνοι, μπορεί να έχει ευαισθησίες. Να υποφέρει για αυτά που είναι υποχρεωμένος να κάνει, να μη θέλει να γίνει αυτό που η συγγραφέας ονομάζει «πολεμάνθρωπος», μια μηχανή χωρίς αισθήματα, που εκτελεί τυφλά εντολές και στη χειρότερη περίπτωση, όπως μας έδειξε σο βιβλίο του ο Χέρμαν Φράνκ Μάγιερ «Το ματωμένο εντελβάις», να υφίσταται σε τέτοιο βαθμό αλλοίωση που να χαίρεται όταν σκοτώνει. Εμείς οι Έλληνες έχουμε το θλιβερό προνόμιο να έχουμε ζήσει τραγικές καταστάσεις όπως οι θάνατοι από την πείνα, οι σφαγές του Διστόμου και των Καλαβρύτων, να καπνίζουν ακόμη τα ερείπια χωριών και κάποια δέντρα να ψιθυρίζουν τις νύχτες το παράπονο των κρεμασμένων και .. χιλιάδες νεκροί να μην έχουν τάφο.. οι νεκροί του Ολοκαυτώματος, μόνο στη Θεσσαλονίκη χάθηκαν 50.000, μάλιστα πενήντα χιλιάδες, εβραίοι συμπατριώτες μας.. Είναι δύσκολο λοιπόν να δούμε διαφορετικά πέρα από τα στερεότυπα. «Γερμανός»= κακός.

Και όμως έτσι πρέπει, να μπορέσουμε να δούμε πέρα από όσα μας πληγώνουν, να αποδεχθούμε το διαφορετικό, το απρόβλεπτο της ανθρώπινης φύσης, την παντοδυναμία του έρωτα, του έρωτα που ντρέπεται να φανερωθεί. Κλείνοντας τα μάτια δεν εξαφανίζουμε την πραγματικότητα. Τα παιδιά της Βέρμαχτ δεν επέλεξαν τους γονείς τους. Τι απόγιναν αυτά τα παιδιά; Γιατί τα καταδικάσαμε στη ντροπή χωρίς να φταίνε; Τι απόγιναν τα κορίτσια που τα κούρεψαν μετά την Κατοχή γιατί είχαν σχέσεις με τον εχθρό; Γιατί είμαστε αμείλικτοι με τους άλλους και δε μπορούμε να δεχτούμε και συγχωρέσουμε την ανθρώπινη αδυναμία; Καθένας από μας μπορεί να γίνει θύτης ή θύμα. Ποιος είναι τελικά ο θύτης και ποιο το θύμα;
Ο πόλεμος τελειώνει οι άνθρωποι προσπαθούν να ζήσουν ξανά στην ειρήνη. Υπάρχουν όμως κάποιες πληγές που δεν κλείνουν, κάποιοι δε μπορούν να συγχωρήσουν, να ξεχάσουν. Υπάρχουν λάθη μη αναστρέψιμα, απώλειες που δεν αντικαθίστανται, ο πατέρας της ΄Αννας, όπως τόσοι χιλιάδες άλλοι, δε θα γυρίσει ποτέ από το Άουσβιτς που τον έστειλε ο Μέρτεν,,
Όλα αυτές οι καταστάσεις που περιγράφονται από τη συγγραφέα με θαυμαστή οξυδέρκεια δεν είναι παρά τα αποτελέσματα και οι συνέπειες της αλλοίωσης των ψυχών που επιφέρει ο πόλεμος στους ανθρώπους. Αυτό είναι και το κεντρικό μήνυμα, πιστεύω, του βιβλίου. Δεν είναι όμως το μόνο.
Στον αντίποδα όμως όλων των δεινών, φωτεινή ακτίνα ελπίδας η Τέχνη. Η Τέχνη που σώζει, για να θυμηθούμε παραφράζοντας τον λίγο και τον Ντοστογιέφσκι. Δεν είναι τυχαίο που η συγγραφέας μιλώντας με σύμβολα, τα ρόδα της ειρήνης και τα ρόδα της σιωπής, ο σουγιάς του γλύπτη που από εργαλείο της τέχνης, γίνεται όπλο εκδίκησης, για να καταλήξει και πάλι εκεί που ξεκίνησε στα χέρια ενός άλλου καλλιτέχνη που θα ολοκληρώσει το έργο του αρχικού ιδιοκτήτη του, συμπληρώνοντας τα κενά που εκείνος εσκεμμένα άφησε. Υποψιάζομαι πως η συγγραφέας, ξεκινώντας από τον προβληματισμό για τον οποίο μιλήσαμε στην αρχή, «Τι θα γινόταν αν ο Χίτλερ είχε γίνει δεκτός και αναγνωριστεί ως ζωγράφος» θέλησε να περάσει ένα μεγάλο μήνυμα. Η Τέχνη λυτρώνει, η Τέχνη σώζει. Τώρα μετά από όσα είπαμε μπορώ πια, ξεχνώντας τη δικηγόρο που ήμουν, να συμφωνήσω και εγώ μαζί της.

Το βιβλίο αυτό της Πασχαλίας Τραυλού θεωρώ ότι είναι το καλύτερό απ΄όσα έχει γράψει. Μέσα από μια αξιοσημείωτη πορεία, την αναγνώριση και την αγάπη του αναγνωστικού κοινού που τη συνοδεύει, η Πασχαλία πέτυχε σε μέγιστο βαθμό αυτό που την κάνει ξεχωριστή, την εξαιρετικά διεισδυτική ψυχολογική ανάλυση. Μελέτησε βαθειά τους χαρακτήρες και δούλεψε τη γλώσσα και τις εικόνες μέσα από την ψυχολογική κατάσταση των ανθρώπων Η ματιά της είναι ώριμη και κριτική τα δε ιστορικά στοιχεία που αποτελούν το φόντο του μυθιστορήματος, ψαγμένα και σωστά υφασμένα στον ιστό του μύθου, Είμαι σίγουρη πως θα το αγαπήσετε και θα μείνει για καιρό στην καρδιά σας Και να σας πω και ένα μυστικό, νομίζω πως τελικά θα αγαπήσετε τον Γερμανό..ήταν καλλιτέχνης είπαμε η Τέχνη θα σώσει τελικά τον κόσμο..
Πασχαλία μου, συγχαρητήρια για το υπέροχο βιβλίο σου, σε ευχαριστώ για τη χαρά που μου έδωσες να το διαβάσω και την τιμή να το παρουσιάσω και σου εύχομαι καλοτάξιδο και αυτό.

.

"EΡΩΤΑΣ ΣΤΗΝ ΟΜΙΧΛΗ"

ΙΟΥΣΤΙΝΗ ΦΡΑΓΚΟΥΛΗ-ΑΡΓΥΡΗ "ΕΡΩΤΑΣ ΣΤΗΝ ΟΜΙΧΛΗ (Εκδόσεις "Ψυχογιός" 2011)

Χθές βράδυ στο γνωστό και φιλόξενο βιβλιοπωλείο το "Το Θέμα", στην οδό Φιλολάου στο Βύρωνα, όπου είχαν την καλωσύνη να μας φιλοξενήσουν για μια ακόμη φορά οι αγαπητές κυρίες Θεώνη Μακρή και Μαρία Ρούσου, έγινε η παρουσίαση του βιβλίου της Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη " Ερωτας στην Ομίχλη". Ομιλήτριες η συγγραφέας, η γνωστή συγγραφέας και βιβλιοκριτικός Ελένη Γκίκα, και η υποφαινομένη. Η βραδυά ήταν γλυκειά και η ατμόσφαιρα δονείτο από την αγάπη των πολυάριθμων φίλων που ήρθαν να καμαρώσουν το ξενητεμένο μας, την αγαπημένη όλων Ιουστίνη. Τις λεπτομέρειες θα σας της γράψει η ίδια, δε θέλω να της χαλάσω τη χαρά. Για όσους όμως δεν κατάφεραν να έρθουν και θα ήθελαν να μάθουν τι είπαμε έχω εδώ τη δική μου ομιλία.

"Σας έχει τύχει ποτέ ενώ διαβάζετε ένα μυθιστόρημα, ένα διήγημα, ένα ποίημα, να σας φανεί πως ταυτόχρονα ακούτε να ξεπηδά από μέσα του μια μουσική; Μια μουσική που είναι σε απόλυτη αρμονία και ταύτιση με το κείμενο; Σε μένα συμβαίνει κάποιες φορές, όχι πάντα, συνήθως όταν αυτό που διαβάζω, έχει καταφέρει να με παρασύρει, να με κάνει να ξεχαστώ και να ταξιδέψω στο δικό του χώρο και χρόνο.
Αυτό ακριβώς μου συνέβη όσο διάβαζα το τελευταίο μυθιστόρημα της Ιουστίνης Φραγκούλη- Αργύρη, «ΕΡΩΤΑΣ ΣΤΗΝ ΟΜΙΧΛΗ». Όσο διάβαζα, όσο προχωρούσα στην υπόθεση, ή μάλλον στα στρώματα της υπόθεσης, τόσο άρχιζε να ακούω να ξεδιπλώνεται μέσα μου η μουσική. Μια μουσική γνωστή και αγαπημένη, όχι άλλη από την έκτη συμφωνία του Μπετόβεν αυτή που ονομάζουμε «Ποιμενική». Το μυθιστόρημα ακολουθεί τα χνάρια της συμφωνίας, βήμα προς βήμα. Όπως ο μεγάλος συνθέτης μέσα από τη μουσική και τους ήχους δημιουργεί εικόνες άλλοτε χαράς και άλλοτε φόβου και τέλος ευγνωμοσύνης, το ίδιο, ας μου επιτραπεί να πω, και η γραφή της Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη γεννά στον αναγνώστη συναισθήματα χαράς, πόνου με κορύφωση την τελική λύτρωση.
Δύο λόγια για την υπόθεση για να σας πείσω για του λόγου το αληθές,
Η Αμαλία Αναγνώστου, μια νέα πρωτοδιορισμένη δασκάλα, ύστερα από ένα επίπονο και επικίνδυνο ταξίδι φτάνει στον προορισμό της. ένα πανέμορφο αλλά απομονωμένο ορεινό χωριό στη Κεντρική Μακεδονία χτισμένο δίπλα σε ένα ποτάμι. Την εικόνα όμως θαμπώνει η απρόοπτη συνάντηση με μια κακάσχημη γύφτισσα που της προφητεύει συμφορές και την προτρέπει να φύγει .
Η άφιξη της Αμαλίας φέρνει ένα καινούργιο αέρα στην οπισθοδρομική κοινωνία του χωριού.. Η δασκάλα είναι νέα, έχει ενθουσιασμό και όνειρα που θέλει να δει να πραγματοποιούνται. θέλει να ανοίξει τους ορίζοντες των παιδιών. Οι χωρικοί όμως ζώντας τόσο καιρό απομονωμένοι από τον έξω κόσμο, είναι δύσπιστοι σε κάθε τι καινούργιο. Η Αμαλία γίνεται φίλη με την δυναμική και ανεξάρτητη Αμαρυλλίδα που την ξεναγεί στις ομορφιές του τόπου αλλά και της διηγείται κάποιες τραγικές ιστορίες που συνδέονται με το ποτάμι. Εκεί στο ποτάμι η Αμαλία γνωρίζει και τον παιδικό φίλο της Αμαρυλλίδος τον Αρίστο Αγριππίδη. Οι τρεις νέοι γίνονται φίλοι. Αγαπούν την ποίηση και το διάβασμα και έχουν τις ίδιες φιλοσοφικές ανησυχίες για τον προορισμό του ανθρώπου και τη σχέση του με το Θεό.
Ο Αρίστος δείχνει ερωτικό ενδιαφέρον για την Αμαλία και εκείνη υπερπηδώντας εμπόδια και ταμπού του παραδίνεται με τη ψυχή και το σώμα. Ένας έρωτας μεγάλος πέρα από τις δυνάμεις της τη συνεπαίρνει. Η ευτυχία της χαμογελά.. όμως…ο έρωτάς της μοιάζει να απειλείται, ο Αρίστος είναι απρόβλεπτος και άστατος. Οι ίσκιοι ζώνουν την ερωτευμένη Αμαλία. Παράλληλα την ειδυλλιακή εικόνα του χωριού σκιάζουν φοβερά και ανείπωτα μυστικά που μαθαίνει άθελά της η νεαρή δασκάλα. Ηθικά διλήμματα τη βασανίζουν χωρίς να μπορεί να δώσει λύση. Σύννεφα μαζεύονται στον ορίζοντα προοιωνίζοντας καταιγίδα. Η Αμαλία προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην πίστη της στην αγάπη και τις δυνάμεις του κακού που ορθώνονται απειλητικές …
Τα σύννεφα συνεχίζουν να πυκνώνουν ώσπου ξεσπά η φοβερή καταιγίδα. Η μικρή κοινωνία του χωριού συνταράσσεται όταν τα φοβερά μυστικά έρχονται στο φως, αδιέξοδα.. καταστροφή…σπαραγμός.. Η ειδυλλιακή εικόνα δεν υπάρχει πια. Ενοχές, αναπάντητα ερωτήματα, ίσκιοι από παλιές και καινούργιες αμαρτίες παλεύουν στην ψυχή της Αμαλίας της αθώας δασκάλας των ιδανικών και των τσακισμένων ονείρων...
Η καταιγίδα στην καρδιά της Αμαλίας θα αργήσει να κοπάσει. Μόνον όταν κάποτε θα σκιστεί και το τελευταίο πέπλο που έκρυβε την αλήθεια θα της χαριστεί τελικά η λύτρωση . Κοντά στην Αμαλία και εκείνοι που τους έλαχε, χωρίς να το ζητήσουν, ο στέφανος του μαρτυρίου, θα μπορούν και αυτοί να λυτρωθούν. Αρκεί να θελήσουν.. για αυτούς τώρα ανοίγονται νέοι ορίζοντες. Μετά την καταιγίδα βγαίνει το ουράνιο τόξο. Μετά από κάθε σταύρωση υπάρχει η Ανάσταση..
Όπως μαντέψατε ήδη, πρόκειται για ένα αριστούργημα. Ένα βιβλίο στο οποίο η ποίηση βαδίζει παράλληλα με το ρεαλισμό. Οι ανατροπές οδηγούν τον αναγνώστη σταδιακά όλο και σε δυσκολότερες κορυφές, σαν τα κύματα της καταιγίδας, μέχρι την τελική λύτρωση.
Παράλληλα η ανάλυση των χαρακτήρων γίνεται με τρόπο αριστοτεχνικό, με χειρουργικό μαχαίρι που η συγγραφέας χειρίζεται με λεπτότητα και σεβασμό, ανατέμνονται οι ψυχές των προσώπων για χάρη του αναγνώστη..
Η Αμαλία, ο άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφονται τα άλλα πρόσωπα, είναι ένα πλάσμα τρυφερό και αθώο, που θέλει να είναι ανεξάρτητο, αλλά δεν έχει ακόμη καταφέρει να κόψει τον ομφάλιο λώρο που τη συνδέει με την υπερπροστατευτική μητέρα της. Δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα προβλήματα που συναντά και αφήνεται στη δίνη των συναισθημάτων. Οδηγημένη από την αγάπη προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην πραγματικότητα και τα όνειρα. Η σκληρή ώρα της αλήθειας θα την βρει απροετοίμαστη. Όπως όμως η φωτιά κάνει το σίδερο ατσάλι, έτσι και η καρδιά της Αμαλίας δοκιμάζεται μέσα από τις στενωπούς του πάθους, της οδύνης της απώλειας και τελικά της γνώσης ώσπου να έρθει η λύτρωση.
Ο Άριστος, ο νέος που η μοίρα τον προίκισε με όλα τα καλά, ομορφιά, πλούτο, όνομα, δύναμη, αλλά που κρύβει στην καρδιά του πληγές που του προκάλεσαν άλλοι, είναι χαρακτήρας σκοτεινός και απρόβλεπτος. Ικανός να δίνει τη μεγαλύτερη χαρά και τον πιο δυσβάσταχτο πόνο.
Ο πατέρας του Αρίστου, ο ευγενής Θεμιστοκλής Αγριππίδης, ευπατρίδης, ευεργέτης του χωριού που τον βαρύνει η σκοτεινή μοίρα της γενιάς του αλλά και ένας βαθύς πόνος που δεν τον αφήνει να δείξει την αγάπη του σε αυτούς που όφειλε.
Τραγική η φιγούρα και της κυρίας Ευθαλίας, της νοικοκυράς της Αμαλίας, μίας γυναίκας του λαού, με όλα τα χαρακτηριστικά του είδους της, την περιέργεια, το κουτσομπολιό, το φόβο της κοινωνικής κατακραυγής.. Πίσω όμως από το καλοσυνάτο παρουσιαστικό της η κυρία Ευθαλία κρύβει αφάνταστη σκληρότητα αλλά και ένα φοβερό μυστικό..
Οι άλλοι χαρακτήρες, ο καλός, αλλά τυπολάτρης δάσκαλος, η φαντασμένη γυναίκα του, η κόρη του, η όμορφη και ανεξάρτητη Αμαρυλλίς, η Ευγενία, η υπερβολικά ζωηρή για τα ήθη του χωριού κόρη του Δημάρχου που κουβαλάει και αυτή το δικό της σταυρό, ο μικρός Στέλιος και η Παγώνα, η καταπιεσμένη και βασανισμένη μητέρα του, η πιστή Σουλτάνα, είναι μορφές που συμπληρώνουν τον υπέροχο πίνακα που έστησε για χάρη μας η συγγραφέας..
Ούτε όμως η Αμαλία, ούτε ο Αρίστος, ούτε άλλος κανένας είναι το κέντρο βάρους του βιβλίου. Ο αληθινός πρωταγωνιστής είναι το ποτάμι. Στο ορεινό χωριό που η μοίρα έταξε την Αμαλία, ο ποταμός ορίζει τη ζωή και τη μοίρα των ανθρώπων. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν προσωποποιήσει και είχαν κάνει θεούς τα ποτάμια. Πόσο δίκιο είχαν. .. Σαν λάιτ μοτίβ, έρχεται και επανέρχεται κάθε τόσο το ποτάμι στην εικόνα. Εδώ γνωρίζεται η Αμαλία με τον Αρίστο, εδώ μαθαίνει κάποια μυστικά, εδώ παίζεται η τελική σκηνή του δράματος.. Δέντρα, φυτά, πουλιά ζώα, αλλά και ξωτικά και μύθοι ζουν γύρω από το ποτάμι. Τις νύχτες με φεγγάρι, την ώρα που τα τσακάλια ουρλιάζουν στο βουνό, όμορφες κόρες κολυμπούν στα νερά του μαζί με άκακα νερόφιδα… και οι ιτιές και τα καλάμια στις όχθες σκύβουν πάνω από τα νερά του ψιθυρίζοντας σκοτεινά μυστικά .Βρήκα πως αυτοί οι στίχοι της ποιήτριας Μαρίκας Λάμπρου από τη συλλογή της ΑΚΟΜΑ ΕΔΩ.( Εκδόσεις Γαβριηλίδης 2011) ταιριάζουν απόλυτα στο «Ποτάμι» της Αμαλίας,
Κόκκινο ποτάμι τι όμορφο που είσαι.
Εικόνες και φαντάσματα σπαρταράνε στα χέρια σου.
Μελωδίες γλυκές αρμενίζουν στις όχθες σου.
Ο χτύπος των ρολογιών πουθενά δεν ακούγεται.
Μυστικές αγγελίες.
Γραμμές, γραμμές
Από αίμα:

Η γραφή της Ιουστίνης Φραγκούλη Αργύρη είναι απλή και γάργαρη, αλλά και ρωμαλέα σαν τα νερά του ποταμού. Οι περιγραφές ζωντανές, χωρίς να κουράζουν με περιττούς λυρισμούς, καταφέρνουν να μεταφέρουν τον αναγνώστη στον τόπο αλλά και το χρόνο. Βρισκόμαστε στα μέσα της δεκαετίας του 70, λίγο μετά την επάνοδο της δημοκρατίας στην Ελλάδα. Η συγγραφέας μας δίνει μια σωστή εικόνα της εποχής σε ένα τυπικό ορεινό χωριό που η καρδιά του χτυπάει στο καφενείο και όπου όλοι ξέρουν τα πάντα για τους πάντες, αλλά σιωπούν... Η καθημερινότητα ξεπηδάει αβίαστα από τις περιγραφές των σπιτιών, των φαγητών, των ρούχων. Μυρίζεις τον καπνό που βγαίνει από τα τζάκια και αισθάνεσαι την ομίχλη να σε τυλίγει καθώς περπατάς τους ανηφορικούς δρόμους του χωριού. Είναι προφανές ότι η Ιουστίνη Φραγκούλη Αργύρη έχει βιώματα. Δε μπορείς διαφορετικά να δώσεις τόσο ζωντανές περιγραφές ενός τόπου. Όπως και δεν μπορείς να γράψεις για μια ιστορία που έζησαν άλλοι αν δε χτυπήσει κάποια ευαίσθητη χορδή μέσα σου, όπως φαντάζομαι θα συνέβη και με την Ιουστίνη όταν της εξομολογήθηκε η πραγματική «Αμαλία» την ιστορία της ζωής της και εκείνη την έπλασε σε αυτό το ωραίο μυθιστόρημα.
Τα βιβλία της Ιουστίνης Φραγκούλη δεν είναι απλά ρομαντικές ιστορίες, είναι ας μου επιτραπεί η έκφραση, «ψαγμένα».Μέσα από το μανδύα μίας ερωτικής ιστορίας μιλάνε για κοινωνικά προβλήματα. Η γυναίκα του ξενιτεμένου και η εγκαταλελειμμένη αρραβωνιαστικιά στην «Αγάπη των ΄Αλλων», οι φιλίες της νιότης μας στο πέρασμα των χρόνων, στα «Ψηλά τακούνια» και τώρα τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. Δύσκολο θέμα και ακόμη πιο δύσκολη μετάπλαση του σε μυθιστόρημα. ΄Όχι μόνο γιατί χρειάζεται μελέτη και γνώσεις που η συγγραφέας είναι προφανές πως κατέχει, αλλά κυρίως γιατί γράφοντας για ένα τόσο σκοτεινό θέμα κινδυνεύεις να βυθιστείς ο ίδιος στο σκοτάδι που δημιουργείς. Ευτυχώς δε συνέβη αυτό στην Ιουστίνη Φραγκούλη Αργύρη.
Ιουστίνη, σε ευχαριστούμε για το υπέροχο βιβλίο που μας χάρισες που ευχόμαστε να είναι και αυτό καλοτάξιδο "

Παρουσίαση του "Επισκέπτη" στον Ιανό Αθήνας

Να λοιπόν που κατάφερα να υπερπηδήσω τις τεχνικές δυσκολίες και να αναρτήσω τις φωτογραφίες που σας είχα υποσχεθεί από την παρουσίαση του "Επισκέπτη του Ονείρου" στον Ιανό στις 20 Οκτωβρίου.
Θα μου μείνει αξέχαστη η βραδιά αυτή. Μια βραδιά γεμάτη συγκίνηση και αγάπη. Συγκίνησης δικής μου που ένιωθα να με τυλίγει η αγάπη σας. Με τιμήσατε για άλλη μια φορά γεμίζοντας την αίθουσα του "Ιανού". Για άλλη μια φορά εσείς και εγώ αποδείξαμε πόσο σπουδαίο πράγμα είναι το βιβλίο. Πόσο μας φέρνει κόντα και μας ενώνει. Σας ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου.
Ανάμεσα στους φίλους διέκρινα και πολλούς αγαπημένους ομότεχνους, τη Λένα Μαντά, την Πασχαλία Τραυλού, την Πέρσα Κουμούτση, τον Τηλέμαχο Κώτσια, την Αναστασία Καλλιοντζή, το Δημήτρη Μαμαλούκα, τον Ομηρο Αβραμίδη, τους ποιητές Πάρι Τακόπουλο και Νίκο Σαββάκη..φοβούμαι πως ξεχνώ κάποιους και ας με συγχωρήσουν. Χάρηκα που είδα ανάμεσα στο ακροατήριο τον κ. Μπασκόζο, του "Διαβάζω" καιτον κ. Τσίτα του "Ιndex". Ιδιαίτερα ευχαριστώ όσους ήρθατε μετά από μια κοπιαστική μέρα εργασίας. Τον εκδότη μου κ. Θάνο Ψυχογιό και την κυρία Νίνα Ψυχογιού, τους συνεργάτες τους, την Κλειώ Ζαχαριάδη, την Ευγενία Σουρλαντζή και τους άλλους τους αφανείς συντελεστές της έκδοσης,τον Ηλία, την Ελένη, ιδιαίτερα ευχαριστώ τη φίλη και επιμελήτρια μου η κ. Αρετή Κολλάτου.Ένα μεγάλο ευχαριστώ στην ακούραστη Πόπη Γαλάτουλα που είχε όλη την ευθύνη της άρτιας οργάνωσης και φυσικά ένα εξ ίσου μεγάλο ευχαριστώ στον κ. Χατζηιακώβου και τους συνεργάτες του στον "Ιανό" που μας ανοίξαν τις πόρτες του πολιτιστικού κέντρου τους και έκαναν πραγματικότητα την πρώτη παρουσίαση του "Επισκέπτη"
Όπως σας είχα προαναγγείλει τη βραδιά στόλισαν με την παρουσία και τις ομιλίες τους, η μοναδική κυρία Αθηνά Κακούρη και η αγαπημένη Νοέλ Μπάξερ. Και οι δύο ανέλυσαν το βιβλίο με ευαισθησία και οξυδέρκεια. Ο καθηγητής κ. Γιάννης Στουρνάρας κάνοντας μια εντυπωσιακή αναδρομή στην οικονομική ιστορία του Μεσοπολέμου που τόσες ομοιότητες έχει με το σήμερα, έκλεισε ανοίγοντας ένα παράθυρο αισιοδοξίας για το μέλλον. Τέλος ο έξοχος δημοσιογράφος κ. Φοίβος Καρζής όχι μόνο συντόνιζε με μοναδικό τρόπο τους ομιλητές, αλλά και έκανε ο ίδιος μια ωραία παρουσίαση.
Να σας πω ότι ντρεπόμουνα για όσα άκουγα να λένε και να παινεύουν το παιδί μου, θα με πιστέψετε; Ετσι είναι. Όταν ακούς άλλους να αναλύουν αυτό που εσύ έγραψες αρχίζεις να αναρωτιέσαι αν στ΄αλήθεια είναι δικό σου το έργο και αν το αξίζεις το παίνεμα.
Τη βραδιά λάμπρυνε η παρουσία της κ. Αθηνάς Νάσιου στο πιάνο μεταφέροντας μας έτσι στην ατμόσφαιρα του βιβλίου με τη μουσική του Μπετόβεν και του Σοπέν, ενώ οι υπέροχες ηθοποιοί κυρίες Ζαχαρούλα Οικονόμου και Ειρήνη Χατζηκωσταντή ζωντάνεψαν κάποια αποσπάσματα με τρόπο μοναδικό.
Σας ευχαριστώ και πάλι όλους για την αγάπη σας.

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΓΙΑ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΟΝΕΙΡΟΥ

Nα λοιπόν που όπου νά ναι φθάνει ο Επισκέπτης, μόνο δώδεκα ημέρες μας μείνανε. Σας περιμένω. Μη με ξεχάσετε!

ΤΗ ΝΥΧΤΑ ΠΟΥ ΓΥΡΙΣΕ Ο ΧΡΟΝΟΣ

Οι αδελφές Μπρόγερ επί το έργον...
Μια εικόνα όσο χίλιες λέξεις..
Κάποιες απόψεις από το ακροατήριο.

Η Νοέλ σε ρόλο ηθοποιού..
Και εδώ συγγραφέως...

Χθές το βράδυ, σε μια ζεστή και φιλική ατμόσφαιρα στον Ευριπίδη στη Στοά στο Χαλάνδρι, η Νοέλ Μπάξερ καιεγώ μιλήσαμε για το τελευταίο βιβλίο της. Παρά τις δυσκολίες που υπήρχαν στις συγκοινωνίες, λόγω άλλης μια διαδήλωσης από αυτές που μας ταλαιπωρούν, μαζεύτηκε τόσος κόσμος που κάποιοι άτυχοι έμειναν όρθιοι.
Για όσους δεν τα κατάφεραν τελικά να έρθουν δίνω μια περίληψη των όσων είπαμε. Λοιπόν….Αρχή του Παραμυθιού…

Τη νύχτα της παραμονής των πεντηκοστών γενεθλίων της, η Σουλτάνα Καπαγιαννίδου, μια δυναμική αλλά και ευαίσθητη γυναίκα, ξενυχτά σε ένα καφενείο στη σημερινή Κερασούντα του Πόντου παρέα με τον ξάδερφό της Σερχάτ. Η Σουλτάνα είναι αστυνόμος. Λίγες μέρες πριν έλυσε το αίνιγμα ενός σκοτεινού εγκλήματος. Η Σουλτάνα όμως αισθάνεται πως περνά μια υπαρξιακή κρίση. Δεν ξέρει αν θέλει να συνεχίσει να επιλύει εγκλήματα και δεν ξέρει αν η σχέση της με τον άντρα που αγαπά θα συνεχίσει να είναι η ίδια ή θα μεταλλαχθεί λόγω του επισυμβάντος θανάτου της γυναίκας εκείνου. Η Σουλτάνα που είναι δεύτερη γενιά ξεριζωμένων Ποντίων, μεγαλωμένη από τη συνονόματη γιαγιά της με το όραμα της χαμένης πατρίδας πάντα ζωντανό,παίρνει την απόφαση και επιστρέφει στις ρίζες εκείνης. Καθισμένη απέναντι από τον ξάδερφό της Σερχάτ, αλλόθρησκο, αλλά όχι εντελώς αλλόφυλο τη νύχτα αυτή που θα τελειώσει το πρώτο μισό της ζωής της του διηγείται τις ιστορίες της στη δική της γλώσσα και εκείνος θα τις καταλάβει στη δική του. Της αρκεί η σιωπηλή παρουσία του, της αρκεί να βυθίζεται στο καταγάλανο των ματιών του, ίδιο με της γιαγιάς της και να εξομολογείται σε εκείνον, όπως έκανε με τη γιαγιά της Μέσα από σκοτεινά μονοπάτια της μνήμης της δικής της και της γιαγιάς της επιζητεί να βρει τη λύτρωση και τη λύση στα δύο διλλήματα που τη βασανίζουν. ΄Ομοια με τον Αλέξανδρο καλείται η Σουλτάνα να ξεμπλέξει το γόρδιο δεσμό της ζωής της.
« Τη νύχτα που θα γίνω πενήντα χρονών ή θα αλλάξω τη ζωή μου ή δε θα την αλλάξω» λέει. στο ξάδερφο της.
Τη νύχτα που ο τροχός του χρόνου γυρίζει προς τα εμπρός η Σουλτάνα Καπαγιαννίδου τον γυρίζει και αντίστροφα, προς τα πίσω. Φωτίζει σκιερές γωνίες, φανερώνει μυστικά, πίκρες και καημούς. Μοιάζει με ξενύχτι νεκρού η νύχτα αυτή, οι ίσκιοι του παρελθόντος ζωντανεύουν και τρέφονται με το αίμα της καρδιάς της Σουλτάνας.
Με βήματα διστακτικά, βαδίζοντας πότε στο παρόν, όταν προσπαθούσε να λύσει το δυσεπίλυτο έγκλημα,πότε κάνοντας αναδρομές στους πρώτους νεανικούς έρωτές της και στη σχέση της με τον άντρα που αγαπά, και τους Ποντίους φίλους της και πότε ψηλαφώντας το απώτερο παρελθόν, η νεώτερη Σουλτάνα ξεδιπλώνει και την ιστορία της γιαγιάς παράλληλα με τη δική της. Όλη τη μοίρα της φυλής της, των Ποντίων, όλη την πίκρα του ξεριζωμού από τη πατρογονική για αιώνες κοιτίδα των Ποντίων και όλη την τραγωδία της πορείας του «λευκού θανάτου» στα βουνά της Τουρκίας μέχρι να καταλήξει πρόσφυγας στη «μητέρα» ή μάλλον πιο σωστό να πω «μητριά», Ελλάδα, στοιχειώνουν τη ζωή της γιαγιάς Σουλτάνας και μαζί της και τη ζωή της εγγονής της..
Μια πλεξούδα συνδέει το παρόν με το παρελθόν. Η κοριτσίστικη πλεξούδα της γιαγιάς που κουβαλάει της μνήμες της χαμένης μάνας και της πατρίδας της, αλλά και τη μυρωδιά της νεκρής αδελφούλας της. Η πλεξούδα της γιαγιάς που κουρεύεται σύρριζα μόλις αυτή πατάει το πόδι της στην Ελλάδα. Η πλεξούδα που για χάρη της η γιαγιά παντρεύεται τον άντρα που δε θα έπρεπε, μόνο και μόνο γιατί αυτός της υπόσχεται πως δε θα αφήσει ποτέ πια να της την κόψουν. Η πλεξούδα των γηρατειών της γιαγιάς και του τέλους και της απρόσμενης κατάληξης της…. Αλλά και η ξεχτένιστη πλεξούδα ενός μικρού κοριτσιού, της κόρης του θύματος του εγκλήματος που καλείται να εξιχνιάσει η Σουλτάνα. Και τέλος η πλεξούδα της Αντιγόνης στην παράσταση που παρακολουθεί η Σουλτάνα με τον αγαπημένο της και που της δίνει την αίσθηση πως η ηρωίδα της τραγωδίας μιλά μόνο σε εκείνη βοηθώντας τη να λύσει το αίνιγμα του εγκλήματος.. Είναι καταπληκτικό αυτό το εύρημα της Νοέλ Μπάξερ, να κάνει την πλεξούδα όλων αυτών των γυναικών, μία, σύμβολο και ορόσημο και συνδετικό κρίκο του παρόντος και του παρελθόντος. . Η πλεξούδα είναι τελικά αυτή που θα οδηγήσει την αστυνόμο Σουλτάνα να κάνει κάτι που η γιαγιά της ποτέ δε θα έκανε. Να προδώσει..
Σε λίγο θα ξημερώσει.. η αφήγηση τελειώνει. Θα ξημερώσει άραγε μια καινούργια ζωή για τη Σουλτάνα Καπαγιαννίδου, θα κοιτάξει κατάματα το παρελθόν και θα ξαναγεννηθεί; Θα λυτρωθεί από τον ίσκιο της γιαγιάς της και θα τραβήξει χωρίς εκείνη το δρόμο της, χωρίς το παρελθόν να ορίζει το μέλλον της, ή θα συνεχίσει να τη κουβαλάει μέσα της, όπως εκείνη κάποτε κουβαλούσε τη νεκρή αδελφούλα της; Θα λυτρωθεί από το παρελθόν ή το παρελθόν θα την βαρύνει πάντα;
Το βιβλίο αυτό της Νοέλ Μπάξερ δεν είναι ένα τυχαίο μυθιστόρημα. Δεν είναι άλλη μια ιστορία για χαμένες πατρίδες με λίγη αστυνομική πλοκή και κάποια κρυμμένα μυστικά. « Η νύχτα που γύρισε ο χρόνος» είναι όλα τα παραπάνω, αλλά πάνω απ΄όλα είναι ένα βαθύ ψυχογράφημα μια σκοτεινή κατάβαση στα απύθμενα βάθη της ψυχής ανθρώπων. Τα επίπεδα του είναι πολλά και όσο προχωρεί η κατάβαση τόσο ο αναγνώστης νιώθει να βυθίζεται μαζί με την ηρωίδα σε δαιδαλώδεις ατραπούς που δεν ξέρει που τελικά θα τον οδηγήσουν. Η Νοέλ Μπάξερ έχτισε το βιβλίο της πάνω σε γερά θεμέλια. ΄Εχοντας ζήσει και η ίδια μεγάλο μέρος της ζωής της στην Καβάλα, κοντά στα Καπνοχώρια, έχοντας φίλους Ποντίους ξέρει καλά να μιλήσει για τον τόπο και τους ανθρώπους.
Μέσα από την αφήγηση της Σουλτάνας της νεώτερης και δι΄αυτής μέσα από την ιστορία της γιαγιάς Σουλτάνας η Νοέλ Μπάξερ πλέκει ένα γοητευτικό μυθιστόρημα. Ζωντανεύει για χάρη μας τη καθημερινή ζωή στο Κουρουτζού, το καπνοχώρι της Καβάλας με το σημερινό όνομα Κρυονέρι, κατοικημένο κυρίως από Πόντιους που ήρθαν στην Ελλάδα με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Μας γνωρίζει τους ανθρώπους που ζουν εκεί, τους καημούς και τις πίκρες τους, αλλά και τις μικρές χαρές τους. Με λιτές και ταυτόχρονα ζωντανές περιγραφές, η Νοέλ Μπόξερ στήνει χαρακτήρες ολοζώντανους, με κυρίαρχο το χαρακτήρα της γιαγιάς Σουλτάνας .
Η γιαγιά Σουλτάνα έχει πάντα το νου και την καρδιά στραμμένα στον Πόντο και κάθε τι που έχει σχέση με τη χαμένη πατρίδα, ποτέ δε θα βγάλει ρίζες στην καινούργια πατρίδα, την Ελλάδα και θέλει να κάνει και την εγγονή της να πάρει όχι μόνο το όνομά της, αλλά και να γίνει εικόνα και ομοίωση της . Θέλει μέσα από τη Σουλτάνα να δικαιώσει τον εαυτό της και να εξιλεωθεί για ό,τι δεν κατάφερε να μεταδώσει στην κόρη της, τη Γιώτα ,τη μητέρα της Σουλτάνας που μεταναστεύει στη Γερμανία, ζητώντας μια άλλη πατρίδα, ακριβώς γιατί δε θέλει να έχει σχέση με το παρελθόν που πληγώνει.
Ο χαρακτήρας της Σουλτάνας είναι πιο σύνθετος από της γιαγιάς της μια και η εγγονή δεν κουβαλάει μόνο το όνομα της γιαγιάς, αλλά και το βαρύ παρελθόν εκείνης. Η γιαγιά έχει «ξεβάψει» πάνω στην εγγονή. Τα χούγια και οι αντιδράσεις της γιαγιάς όλο και πιο πολύ γίνονται φανερά στην εγγονή που μοιάζει να πατάει στο παρόν με το βλέμμα στραμμένο στο παρελθόν. Οι ίσκιοι όμως και οι αράχνες του παρελθόντος πρέπει να βγουν στο φως για να καθαρίσει η ψυχή της Σουλτάνας και να πάρει τις αποφάσεις που θα καθορίσουν τη ζωή της από εδώ και πέρα.
Η Νοέλ Μπάξερ ξεδιπλώνει για χάρη των αναγνωστών της ιστορίες τραγικές, αλλά κοντά σε αυτές σαν αντίβαρο υπάρχουν και τα κωμικά στοιχεία. Όπως στην αρχαιότητα οι θεατές εκτόνωναν το δέος που τους είχαν προκαλέσει οι τραγωδίες με εμβόλιμες κωμωδίες, έτσι και στο βιβλίο της Νοέλ τα τραγικά διανθίζονται με κωμικά στοιχεία της καθημερινότητας.
Ο λόγος της Νοέλ Μπάξερ, σφιχτός, χωρίς περιττούς φιλολογικούς λυρισμούς ισορροπεί με τρόπο θαυμαστό σε τρείς χρόνους, το παρελθόν της γιαγιάς, το απώτερο και το πιο κοντινό, το παρελθόν της εγγονής και το παρόν. Μη γελαστείτε να νομίσετε πως το βιβλίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια αφήγηση με αναδρομές στο παρελθόν που γίνεται σε μια νύχτα, μέχρι το ξημέρωμα. Η Νοέλ Μπάξερ μέσα στην αφήγηση της Σουλτάνας έπλεξε τους χρόνους με τρόπο μαγευτικό, τους έπλεξε όπως θα έπλεκε η γιαγιά της μια καλοκαμωμένη πλεξούδα κάνοντας τους να εναλλάσσονται, να διασταυρώνονται και να συγχωνεύονται να γίνονται ένας, ο αέναος χρόνος ..Μέσα στο παρόν υπάρχει το παρελθόν που, «όσο είναι ζωντανό όσο το κουβαλούν στην πλάτη τους οι άνθρωποι δε χάνει την ικανότητά του να πληγώνει». Η αναφορά κάθε τόσο στον Ξενοφώντα, που τόσο αγαπά η γιαγιά Σουλτάνα, μαρτυρεί για του λόγου το αληθές, το διαχρονικό της Ιστορίας, ενώ τα διλήμματα και οι αποφάσεις των ηρωίδων του Σοφοκλή, της Αντιγόνης και της Ισμήνης, που έχουμε μάθει να θεωρούμε ως δειλή και αδύναμη, έχουν τη φρεσκάδα του σήμερα. Δεν είναι τυχαίο πως μέσα από την «Αντιγόνη» και την αγάπη της Ισμήνης για την αδερφή της δίνεται η λύση στο έγκλημα που βασανίζει την Σουλτάνα Καπαγιαννίδου. Παίζει και πάλι η Νοέλ Μπάξερ και σε αυτό το βιβλίο με την αρχαία Ελληνική Γραμματεία, όπως έκανε και με τον ΄Ομηρο στη «Δρυ». Εδώ όμως οι αναφορές είναι μικρότερες αλλά πιο υπαινικτικές, «Όλβιος όστις ιστορίης έσχε μάθησιν» είπε ο Ευριπίδης. Εγώ λέω ευτυχής η Νοέλ που ξέρει τόσο καλά την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία και μπορεί έτσι να μας μεταφέρει σε μας τους αναγνώστες της τα πανάρχαια και αναλλοίωτα μηνύματά της.
Δεν έχω τίποτε άλλο να πω παρά να ευχηθώ Καλοτάξιδο και τούτο το βιβλίο σου Νοέλ, με ούριους ανέμους να ταξιδεύεις και να μας χαρίζεις αριστουργήματα σαν τη "Δρυ" και τώρα τη «Νύχτα που γύρισε ο Χρόνος»

Y.Γ.Επιφυλάσσομαι να αναρτήσω φωτογραφίες ευθύς ως τις λάβω από τη φωτογράφο μας, τη γλυκειά ΄Ιριδα, κόρη της Νοέλ.

Σαν πας στην Καλαμάτα...

Τα προεόρτια... λιγο πριν αρχίσει η συνέντευξη τύπου την Τρίτη 8 Ιουλίου

Ο κόσμος συγκεντρώθηκε με πρώτο τον Δήμαρχο και την κ. Νϊκα.

Υπάρχουν και κάποιοι άτυχοι που δε βρήκαν καρέκλες..

Λεωνίδας Μακρής, Κλειώ Ζαχαριάδη, Νοέλ Μπάξερ, η φίλη σας και ο κ. Μακρής

Συζητήσεις ..

Κλειώ, Νοέλ, Λεωνίδας και Κατερίνη Καφέ

Οι δύο ξανθές ομότεχνες .. Τα σχόλια δικά σας.


Μια μικρή γεύση της ωραίας βραδιάς που περάσαμε την Παρασκευή που μας πέρασε στις 10 του μηνός, στην ιδιαίτερη πατρίδα μου την Καλαμάτα. Η συγκίνησή μου ήταν μεγάλη, ένοιωθα σαν το παιδί που γυρίζει σπίτι του με ένα καλό βαθμό στο ενδεικτικό και περιμένει τον έπαινο των γονιών του. Περίμενα και εγώ την αγάπη των συμπατριωτών μου με λαχτάρα. Μου την έδωσαν απλόχερα και τους ευχαριστώ όλους, αρχίζοντας από τον Δήμαρχο και την κ. Νίκα που μας τίμησαν με την παρουσία τους, τους δημοσιογράφους και τους τεχνικούς του τύπου και της τηλεόρασης, τη Μαρία Τομαρά, τη Μαρία Νίκα, τη Μαρίνα Διονυσσοπούλου, για την προβολή του βιβλίου, τους φίλους της Καλαμάτας, ένα τόπο με την παράδοση στα γράμματα, και την Κλειώ Ζαχαριάδη τη διευθύντρια Μάρκετινγκ των εκδόσεων Ψυχογιός που έκανε το μακρύ ταξίδι για να βρίσκεται κοντά μας. Τέλος ένα ιδιαίτερο ευχαριστώ στο Λεωνίδα Μακρή, τη ψυχή του ιστορικού βιβλιοπωλείου "Μακρής" που λειτουργεί στην Καλαμάτα από το 1928. Ο Λεωνίδας Μακρής, ακούραστος και με χιούμορ και μαζί με τη πολύτιμη βοηθό του Ντόρα οργάνωσαν μια άρτια εκδήλωση με μουσική και κεράσματα στον πεζόδρομο. Η Νοέλ και εγώ νιώθαμε σα στο σπίτι μας και πανταχού παρούσα την αύρα των αναγνωστών που αγάπησαν το χώρο σχεδόν ένα αιώνα τώρα. Είχα τη χαρά να ξαναβρώ την αγαπημένη μικρή φίλη Κατερίνη Καφέ και τους γονείς της, χάρηκα την παρέμβαση του ποιητή κ. Σαββάκη. Θα ήθελα όμως να είσαστε και εσείς από μια μεριά, οι εκτός Μεσσηνίας φίλοι, να ακούσετε τη Νοέλ Μπάξερ, τη συγγραφέα του υπέροχου βιβλίου " Από δρυ παλιά και από πέτρα" να αναλύει με μοναδικό τρόπο το βιβλίο μου και να φανερώνει πτυχές που και εγώ ακόμη δεν τις γνώριζα. Σε ευχαριστώ Νοέλ μου, που έκανες το μακρύ ταξίδι μόνο για χάρη μου αφήνοντας μόνη τη γλυκιά Ιριδα και τον άντρα σου. Να είσαι πάντα καλά και να έχεις επιτυχίες. Όλοι όσοι αγαπάμε το γράψιμό σου περιμένουμε το καινούργιο σου βιβλίο με ανυπομονησία.

Πάτρα και πάλι και πάντα

Η Πασχαλία Τραυλού και εγώ βρεθήκαμε την περασμένη Τετάρτη 17 Ιουνίου στην Πάτρα, καλεσμένες του βιβλιοπωλείου "Παπασωτηρίου" για να παρουσιάσουμε τα καινούργια μας βιβλία.

Ο χώρος του βιβλιοπωλείου υπέροχος, συνδυασμός παλιάς πέτρας και ξύλου. Αρχικά στάβλος και αργότερα κάβα που διαμορφώθηκε αρχιτεκτονικά και ανακαινίστηκε από τους σημερινούς ιδιοκτήτες και κυρίως την ζεστή φίλη κ. Μαντά. Με εντυπωσίασαν τα εμφανή δοκάρια που έμοιαζαν να κρατούν μετέωρη στο κενό τη σκεπή και το χωρο του παταριού που γίνονται οι εκδηλώσεις.

Μιλώντας και για τις δύο μας, η Πασχαλία και εγώ, χαρήκαμε την παρουσίαση. Είχαμε αποφασίσει να μη κάνουμε μια συνηθισμένη παρουσίαση βιβλίων αλλά να αυτοσχεδιάσουμε πάνω σε ερωτήσεις που θα έκανε η μία στην άλλη για θέματα που άγγιζαν τα βιβλία μας, αλλά και όχι μόνο. Η κουβεντούλα μας ήταν ζεστή και αυθόρμητη, πολλές φορές ακούγοντας την Πασχαλία νόμιζα πως άκουγα τις δικές μου σκέψεις. Παρασυρθήκαμε τόσο που.. πέρασε η ώρα χωρίς να το καταλάβουμε και χωρίς να δείχνει κανείς πως θέλει να φύγει, τελικά κόντεψαν να μας διώξουν από το βιβλιοπωλείο.

Η Πάτρα είναι για μένα χώρος μαγικός, σας το έχω ξαναπεί πέρσυ που βρέθηκα πάλι εκεί καλεσμένη στου "Ελευθερουδάκη". Πάντα γυρίζω με χαρά στον τόπο των παιδικών μου χρόνων. Κάθε φορά περιμένω να βρώ τα σημάδια και τις σταθερές της παιδικής ηλικίας. Έτσι και φέτος ξεκίνησα από το"Βυζαντινό" το καλούγουστο ξενοδοχείο που μας φιλοξένησε να περπατήσω και πάλι τους γνωστούς μου δρόμους. ΄Ολα όμως ήταν διαφορεκτικά. Το σχολείο μου έφυγε από τη "Μαιζώνος", το ίδιο και οι φίλες και οι συμμαθήτριες. Από τα Ψηλαλώνια δε βλέπεις πια τη θάλασσα, την κόβουν οι πολυκατοικίες που υψώθηκαν με οίηση και το ερειπωμένο σπίτι που ζήσαμε έξη χρόνια και γεννήθηκε ο αδερφός μου, έχει γκρεμιστεί για να ελευθερωθεί ο αρχαιολογικός χώρος που εκρυβε στα σπλάχνα του. Ό,τι όμως και να έχει αλλάξει, ό,τι και να έχει φύγει, για μένα η Πάτρα θα είναι πάντα η μαγική πόλη που αγάπησα και γυρίζω στα όνειρά μου. Θα ξαναγυρίζω εδώ πάντα.

ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΚΘΕΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Τι ωραία, τι χαρά! Ξανανοίγει και φέτος τις πύλες της η διεθνής έκθεση βιβλίου στη Θεσσαλονίκη. Τιμώμενη χώρα η Γερμανία, αφιέρωμα, το ιστορικό μυθιστόρημα.

Φέτος θα πάω και εγώ για πρώτη φορά στην έκθεση, θα παρακολουθήσω ομιλίες, συζητήσεις, παρουσιάσεις και θα κάνω και εγώ μια παρουσίαση του τελευταίου βιβλίου της Λένας Μαντά "Ερωτας σαν βροχή" που θα γίνει την Παρασκευή 29 του μήνα και ώρα 19.00 στην αίθουσα "Ρίτσος" στο περίπτερο 13

Την επομένη, 30 του μήνα, το απόγευμα, θα βρίσκομαι στο περίπτερο των εκδόσεων Ψυχογιός, stand 37 περίπτερο 15, για να γνωρίσω όσους φίλες και φίλους βρεθούν στην έκθεση και θελήσουν να γνωριστούμε από κοντά. Ανυπομονώ να σας δω απο κοντά εσάς που μιλάμε και δεν έχουμε ειδωθεί ποτέ μέχρι τώρα.

Μεθεόρτια- Παρουσίαση στο " Μετρόπολις"

Σιγά σιγά μαζευόμαστε

Κάποιοι βιάζονται πριν να ξεκινήσουμε την παρουσίαση...

Και .. η παράσταση αρχίζει...

Κάπως καθυστερημένα έρχομαι να σας δείξω κάποιες εικόνες από την πρώτη παρουσίαση του καινούργιου παιδιού μου, " Της ζωής και της αγάπης", που έγινε την Τετάρτη που μας πέρασε στον θαυμάσιο χώρο του νέου βιβλιοπωλείου "Μετρόπολις" Πανεπιστημίου και Εμμ.Μπενάκη. Όσοι είναι παλιότεροι θα θυμούνται πως εκεί στεγαζόταν το ξενοδοχείο " Παλλάδιον" και στο ισόγειο το ομώνυμο κατάστημα τροφίμων με τις εξωτικές λιχουδιές. Ευτυχώς το νεοκλασσικό ύφος του κτιρίου διασώθηκε και τονίστηκε. Τα ζωγραφιστά ψηλά ταβάνια, τα επίσης ψηλά παράθυρα, τα ωραία πατώματα και οι ξύλινες σκάλες παραπέμπουν σε άλλες εποχές. Οι αρχιτέκτονες όμως και οι διακοσμητές κατάφεραν να παντρέψουν το παλιό με το καινούργιο, το κλασσικό με το μοντέρνο και να δημιουργήσουν μια ατμόσφαιρα που σε εμπνέει να καθίσεις με την άνεση σου μπροστά στο μεγάλο τραπέζι και να ξεφυλίσσεις όποιο βιβλίο σου αρέσει, ακόμη και να το διαβάσεις και όταν βαρεθείς, ή θελήσεις να αλλάξεις παραστάσεις μπορείς να ανεβείς στο ωραίο καφέ για ένα αναψυκτικό, ή να κατέβεις στους πιο κάτω ορόφους να ακούσεις μουσική, γιατί ο χώρος είναι αφιερωμένος στα βιβλία και τη μουσική.

Εκεί λοιπόν σε αυτόν τον τόσο ωραίο χώρο μαζευτήκαμε προχθές όλοι οι φίλοι και σας ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου για τη χαρά που μου δώσατε, να σας δω να γεμίζετε την τεράστια αίθουσα, ακόμα και όρθιοι, για να ακούσετε τις φίλες μου τη Λένα τη Μαντά, που μαζί πρωτοκάναμε την παρουσίαση της Θεανώς εγώ και της Μεγώς εκείνη, και τη Νοέλ Μπάξερ να αναλύουν το βιβλίο μου. Τα όσα είπαν με γέμισαν με συγκίνηση, αν δεν ντρεπόμουν θα έκλαιγα. Πραγματικά είναι τόσο ωραίο να βλέπεις ομότεχνές σου να παινεύουν το έργο σου, να το αναλύουν σε βάθος και να σου δείχνουν ακόμη και πτυχές άγνωσες και σε σένα την ίδια. Τις άκουγα και δεν πίστευα πως ήμουν εγώ αυτή που έγραψε το βιβλίο που ανέλυαν. Για κάποια άλλη μιλούσαν με τόση τρυφερότητα και αγάπη. Από κοντά η Μαρία Μπράϊλα και ο Αυγουστίνος Ρεμούνδος ζωντάνεψαν κάποιες σελίδες με μοναδικό ταλέντο. Νόμιζα πως άκουγα τους ήρωές μου να μιλάνε. Σας ευχαριστώ φίλοι και φίλες Λένα και Νοέλ, άξιες λογοτέχνιδες με μεγάλο ταλέντο που μας έχετε χαρίσει βιβλία σαν το " Από δρυ παλιά και από πέτρα" της Νοέλ Μπάξερ και όλα τα αγαπημένα της Λένας Μαντά με κορυφαίο το τελευταίο της " Ερωτας σαν βροχή". Μαρία και Αυγουστίνε, να είσαστε πάντα λαμπεροί και να έχετε μεγάλες επιτυχίες στην τέχνη.

Χάρηκα ιδιαίτερα που σας είδα στην παρουσίαση φίλοι μου γιατί είδα την αντάποκρισή σας στο κάλεσμα και μου δείξατε έτσι για άλλη μια φορά την αγάπη σας. Με ιδιαίτερη χαρά σημείωσα την παρουσία κάποιων εκλεκτών ομοτέχνων, της κ. Αθηνάς Κακούρη, της Μαρίας Τζηρίτα, της Αθηνάς Χατζή, του Θοδωρή Παπαθεοδώρου, του ΄Ομηρου Αβραμίδη, του Γιώργου Βότση, του Πάριδος ( συγνώμη Πάρι για το "η") Τακόπουλου, ακόμη με συγκίνηση είδα τον κ. Ι.Φριζή, γιό του ήρωα της Αλβανίας για τον οποίο γράφω στο βιβλίο. Αλλά και το τηλεφώνημα του Περικλή Γρίβα από το Μπρίντεζι για να με ευχηθεί και η παρουσία της Κλημεντίνης, του Κυριάκου, της Νατάσας, της Ορσαλίας, της Γιάννας, της Σόφης, της.. και τόσων και τόσων που κάποιους θα ξεχάσω στο τέλος με χαροποίησε ιδιαίτερα. Μια αγκαλιά και αγάπη για όλους. Να είσαστε καλά, σας ευχαριστώ και ελπίζω να φανώ αντάξια της αγάπης σας.